Çfarë u bë më pas me ju?
"Në Drejtorinë e Mbrojtjes së Popullit (selvija) që ishte një vënd
i llahtarshëm pasi aty janë torturuar me qindra njerëz, shumë prej
të cilëve nuk dolën më të gjallë prej andej, kapiten Mihallaq
ZiÃçishti më bëri presion duke më drejtuar dy tre herë revolen në
kokë. Mbas tre ditësh më nxorrën në korridorin e bodrumeve
dhe së bashku me tre të tjerë na lidhën dy nga dy dhe në errësirë
të shoqëruar nga pesë roje të armatosura na nisën për në burgun
e vjetër të Tiranës. Mua më lidhën me Muhamer LiÃçon që ishte
avokat, kurse dy të tjerët ishin Zenel Bejko një fashatar i
moshuar nga Libohova dhe Nuredin Çabej një djalë i ri nga
Gjirokastra. Ndërsa ashtu të lidhur po ecnim drejt rrugës që sot
quhet "Siri Kodra", avokat LiÃço më pyeti: Mos po na Ãçojnë në
Bregun e Lumit? Unë e kuptova në Ãçast pyetjen e avokatit, se që
në atë kohë Bregu i Lumit u bë vendi i pushkatimit të qindra
fatëkeqëve që komunistët i quanin tradhëtarë e kriminelë. Më
pas fatëkeqsisht atë fat pati dhe avokat LiÃço, por jo aty, atë e
dërguan në KorÃçë dhe e pushkatuan".

Më lartë thatë se komunistët filluan arrestimet dhe pushkatimet
që akoma pa u Ãçliruar Tirana. Më konkretisht Ãçfarë dini për këtë
gjë
`"Po kjo është shumë e vërtetë. Duke filluar nga fundi i tetorit
dhe fillimin e nëntorit 1944, përveÃç qindra të arrestuarëve, në
Tiranë komunistët pushkatuan dhjetra vetë pa gjygje. Ndodhte
që shumë prej tyre u pushkatuan në oborret e shtëpive, në sy të
familjarëve. Kështu pas mbarimit të luftës, në bodrumet e hotel
"Bristolit", u gjet një varr i përbashkët ku ishin pushkatuar pa
gjygj dhe në mënyrë barbare një numër i madh qytetarësh.
Shumica e tyre ishin intelektualë me prirje Perendimore si
gazetari e publiÃçisti Nebil Çika, Aleks Mavraqi, vëllezërit Syrja e
Vesim Kokalari, Ismail Petrela etj. Po kështu ato ditë janë
pushkatuar dhe intelektualët Ali Panariti, Anton FekeÃçi, Jakup
Deliallisi, Muntaz Kokalari, Profesor Çoka, Akil Sakiqi, Lluka
Xhumari e ushtarakët Boris Beleski Nazmi UruÃçi, Hamit
Greblleshi, Abdulla SaraÃçi, Sybi Topalli, Muharrem Liku, Rakip
Kalenja etj. Po kështu mbaj mënd pushkatimin e kapiten Petraq
Pekmezit në oborrin e shtëpisë së tij aty në breg të Lanës pranë
lagjes "Ali Demi", i cili kishte shërbyer si përkthyes pranë
Gestapos gjermane. Në tetorin e 1944-ës, Pekmezi kishte
ndërmjetsuar midis shtabit partizan të Enver Hoxhës dhe
gjermanëve për shkëmbimin e tre vajzave naziste (Elsa, Amri dhe
Erna që ishin kapur rob nga partizanët) me dhjetë komunistë të
kampit të Prishtinës. Pushkatimi i Pekmezit u bë sepse ai ishte i
vetmi dëshmitar, i cli kishte dijeni për marveshjen që prishi Enver
Hoxha, gjë që Ãçoi në pushkatimin e 105 shqiptarëve të internuar
të kampit të Prishtinës. Desha të them se burgu i parë që
komunistët hapën për kundërshatërt e tyre politikë, ka qenë një
kazermë ushtarake në malin e Dajtit që u hap nga partizanët
akoma pa mbaruar lufta. Di se aty në atë burg në mes dhjetra të
tjerëve ka qenë dhe Prokop Mima që më vonë u bë aktor i
famshëm. Nga fillimi dhjetorit 1944, të gjithë ata të burgosur i
transferuan për në Burgun e Vjetër të Tiranës".

Çfarë kushtesh kishte ai burg dhe kush ishte komandant i tij?
"Kuptohet, kushtet e jetesës të atij burgu ishin të mjerueshme,
por për hir të vërtetës duhet të thënë se në vitet e para të pas
luftës, neve na lejonin Ãçdo lloj ushqimi që na sillte familja dhe
takime me njerzit e afërm. Ndoshta kjo gjë ishte dhe e
kondicionuar me faktin se në atë kohë në Shqipëri ndodheshin
ende përfaqësitë e disa shteteve Perendimore dhe qeveria
shqiptare kërkonte të njihej nga ato shtete. Me sa mbaj mënd
fillimisht komandant i Burgut të Vjetër, ishte Aristidh Qëndro me
origjinë nga KorÃça. Ai ishte një djalë i ri afër të 40-ve, e vinte i
gjatë e pak si zeshkan. Atë njeri e njoha që ditën e parë kur më
Ãçuan në atë burg, sepse sjellja njerzore e tij më bëri shumë
përshtypje. Habie e ime e madhe ishte se pas tre-katër javëve
dhe atë njeri e sollën në qelitë tona si të arrestuar, pasi e kishin
Ãçarmatosur më parë. Aristidhi kishte qenë me grupin komunist të
KorÃçës dhe shokë i ngusht i Zai Fundos, në atë fraksion që
Enver Hoxha i quante "trockistë".

Ç` u bë më pas me Aristidh Qëndron?
"Mbaj mënd se një natë dimri të vitit 1946, përgjegjësi i rojeve të
burgut thërriti me zë të fortë në korridor dy emra, Ndrekë
Kodhelin (përkthyes i anglishtes në kohën e Monarkisë) e
Aristidh Qëndron. Ai i lajmëroi ata që të bëheshin gati se do të
transferoheshin në burgun e Burrelit që po bëhej gati për të pritur
shumë nga të burgosurit politikë që kishin mbipopulluar burgjet e
Tiranës. Në atë burg, Ndreka me Aristidhin nuk arritën kurrë,
sepse siÃç mësuam më vonë nga disa ushtarakë të lartë që
përfunduan në qelitë tona si të burgosur, me urdhër direkt të
Enver Hoxhës, ata u pushkatuan rrugës me pretekstin se kishin
dashur të arratiseshin".

Kush ishin njerzit që e "popullonin" atë burg?
"Asokohe burgu politik i Tiranës ishte një mozaik kombesh dhe
popujsh, ku kishte gjermanë, italianë, polakë, hungarezë, rusë të
bradhë etj. Nga gjermanët binte në sy një kolonel që gjatë luftës
kishte shërbyer si Guvernator i Korfuzit, të cilët partizanët grekë
e kishin kapur rob dhe jua kishin dorzuar atyre shqiptarë. Njëri
nga kapitenët gjerman quhej Helmut Mutte. Ai ishte një burrë i
gjatë dhe pak ezmer me moshë afër të 35-ve e me tipare të
theksuara orientale, i cili zotëronte disa gjuhë të lindjes si turqisht,
persisht, arabisht etj. Si agjent i special i Gestapos, ai gjatë luftës
kishte shërbyer në prpavijat e aletatëve në Iran. Këtë njeri e
thërritnin shpesh në zyrat e Ministrisë së Brendëshme, por
askush, as dhe shokët e tij nuk e morën vesh të vërtetën pse e
thërrisnin aty. Më vonë u mësua se Sigurimi shqiptar e kishte
përpunuar atë dhe i kishte marrë një deklaratë në të cilën ai
depononte se Misionet Aletate anglo-amerikane që kishin ardhur
për të ndihmuar luftën partizane në Shqipëri, kishin pasur takime
të fshehta me Komandën gjermane. Kjo deklaratë u shfrytëzua
deri në OKB, nga përfaqsuesit e Bllokut Lindor, sidomos nga
sovjetikët e jugosllavët. Po ashtu atë gjë e përmëndi dhe Enver
Hoxha në Kongresin e Parë të PK. Shqiptare. Bashkë me
kolonelin ishin dy tre kapitenë e tre ushtarë. PërveÃç të huajve,
pjesa tjetër që përbënte dhe shumicën e të burgosurve që ishin
aty, ishin ish funksionarë të lartë të regjimeve të kaluara, si
ministra, deputetë, politikanë, prefetkë, e ish ushtarakë të lartë
që kishin shërbyer që nga qevria e parë shqiptare e Ismail
Qemalit e deri tek ajo e Fiqëri Dines nën pushtimin gjerman.
Kështu mund të përmend Fejzi Alizotin, Terenc ToÃçin, Aqif
Përmetin, Gustav Mirdashin, KoÃço Kotën, Hilmi Lekën, Reshit
Mërlikën, Beqir Valterin, Javer Hurshitin, Dik Camin, Ismail
Golemin, Zef Kadaren, Tahsim Bishqemin, Shyqëri Borshin,
Daut ÇarÃçanin, Kolë Tromarën, Bahri Omarin, Qemal Vrionin,
Mihal Sherkon, Rrok Gerën, Tefik Mborjen, Sokrat Dodëbi
Mihal Zallarin, Ndoc NaraÃçin e plot të tjerë qeveritarë të lartë
numri i të cilëve arrinte afro 100 veta".